Απαιτεί η ηθική την πολιτική ως τόπο εφαρμογής της;
Από τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη μέχρι τον Ηγεμών του Μακιαβέλλι, η μελέτη της ηθικής στην πολιτική ως αυτοσκοπός του ηγέτη ή τακτική ευημερίας του συνόλου, ερεθίζει τους μελετητές αλλά και τους ηγέτες.
Και είναι αλήθεια πως η ηθική εκφράζεται ως πολιτική, όταν η ίδια η πολιτική δραστηριότητα εκφράζεται ως ηθικό έδαφος. Δεν θα φιλοσοφήσουμε, εξάλλου απέχουμε από τον 4ο-5ο αιώνα π.Χ. αλλά θα αντιστρέψουμε -αδόκιμα- το ερώτημα: Η πολιτική βρίσκει εφαρμογή μέσω της ηθικής;
Ποιο είναι αλήθεια το διαχρονικότερο ζήτημα όλων σχετικά με την πολιτική; Εάν μαθαίνουμε όσα συμβαίνουν. Εάν μαθαίνουμε την αλήθεια από τους ασκούντες πολιτική ή αν αυτοί είναι ψεύτες ή διεφθαρμένοι. Ή και τα δύο. Έχει διαφορά να είσαι ψεύτης πολιτικός από το να είσαι διεφθαρμένος. Ο ψεύτης μπορεί να είναι αγαθός, αθώος, απλά ανεπαρκής ή επιπόλαιος. Ο διεφθαρμένος είναι σίγουρα ανεπαρκής αλλά και κατά συνείδηση επιβλαβής για το γενικό καλό.
Γιατί υπάρχει διαφθορά στην πολιτική;
Οι πολιτικοί έχουν εξουσία, αυτό είναι το ένα δεδομένο. Το άλλο γεγονός είναι κάτι το οποίο ειδικά στις μέρες μας έχει ξεχαστεί κατά τη γνώμη μου. Οι πολιτικοί έχουν εξουσία διότι εκπροσωπούν τον λαό, τις ανάγκες του, τα προβλήματά του. Δεν έχουν εξουσία επειδή νομοθετούν, προσλαμβάνουν, διορίζουν, αποφασίζουν, χαρίζουν. Αλλά γιατί εκπροσωπούν και αντλούν δύναμη -ή θα έπρεπε τουλάχιστον- από αυτή τη δυναμική εκπροσώπηση και αντιπροσώπευση. Στην ιδανική περίπτωση, οι αποφάσεις τους θα πρέπει να βασίζονται σε γεγονότα και στοιχεία για την επιδίωξη του κοινού καλού. Εάν οι πολιτικοί αναπτύσσουν μια σχέση αντιπαλότητας με την αλήθεια, αυτό σημαίνει ότι καταχρώνται τη θέση τους, δεν λογοδοτούν και αποτυγχάνουν ως εκπρόσωποι και κυρίως ως πρότυπα.
Και εδώ συναντάμε τη διαφθορά. Την ανηθικότητα δηλαδή. Γιατί να διαφθείρεται ένας ηγέτης. Τι έχει να κερδίσει. Δύο ερωτήσεις που αποτελούν τη βάση σχεδόν όλων των ερευνών. Σε πολλούς τομείς. Ο λόγος και το κέρδος. Ένας λόγος λοιπόν θα μπορούσε να είναι η παραμονή σε θέση εξουσίας, με τα κέρδη που συνεπάγεται, οικονομικά κυρίως.
Ηθική πολιτική = Δημοκρατία
Χωρίς να μπορούμε στις περισσότερες περιπτώσεις να κατανοήσουμε τις αιτίες διαφθοράς, ή τις διαπροσωπικές σχέσεις που την ενισχύουν (αλληλεξάρτηση θεσμικών-οικονομικών παραγόντων για παράδειγμα), μπορούμε με σιγουριά να καταθέσουμε την άποψη πως ο διεφθαρμένος δεν είναι ηθικός. Όχι φιλοσοφικά ηθικός. Αλλά κοινωνικά, πολιτικά. Στον τομέα δηλαδή που η ηθική οφείλει να βρίσκει εφαρμογή και αφορά στο γενικό καλό του συνόλου. Και όταν δεν υπάρχει ηθική εξουσία δεν υπάρχει ισότητα και ισονομία. Και για να συνδεθούμε με την εισαγωγή μας, κατά τον Θουκυδίδη η ισονομία ήταν η αρχική έννοια της Δημοκρατίας.
Αυτή η ισονομία, η ισότητα ευκαιριών, μεταχείρισης και δράσης είναι ο πρώτος δείκτης της εξάπλωσης των «δημοκρατικών θεσμών». Αλλά αυτή η ισότητα είναι επίσης ακριβώς ηθική στους ορίζοντές της: επειδή δεν προϋποτίθενται όρια στην ικανότητα κάποιου να γίνει άριστος.
Η αποσύνδεση της Πολιτικής από την ηθική δεν διαφθείρει μόνον τους ηγέτες. Αλλά κονιορτοποιεί την ισονομία, την ισότητα, τη Δημοκρατία. Για αυτόν τον λόγο η ηθική απαιτεί την πολιτική ως τόπο εφαρμογής της. Και μάλιστα βαθύτατα, ανυποχώρητα και αδιαπραγμάτευτα. Σε διαφορετική περίπτωση μιλάμε για οτιδήποτε άλλο εκτός της Δημοκρατίας. Και ο φαύλος κύκλος της ανηθικότητας θα διαιωνίζεται. Και ο μη ηθικός ηγέτης-πρότυπο θα παρασέρνει μαζί τον μη ηθικό ακόλουθό του.
Το πιο ενδιαφέρον, κλείνοντας, είναι το γεγονός της «άυλης μορφής» που μπορεί να έχει η έλλειψη της ηθικής από την πολιτική. Αυτή η αόρατη, αλλά υπάρχουσα ατιμία, την οποία όλοι γνωρίζουν αλλά κανείς δεν αναδεικνύει.